Nội dung chính
Đầu tư công giai đoạn 2026-2030 đóng vai trò là động lực then chốt để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số, đòi hỏi sự thay đổi căn bản từ tư duy giải ngân sang đo lường hiệu quả.
Trong nhiều năm qua, áp lực giải ngân vốn đầu tư công thường được đặt lên hàng đầu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy tốc độ chi tiêu tiền không đồng nghĩa với việc tạo ra giá trị tương xứng. Để nguồn lực quốc gia không bị lãng phí, việc tái cấu trúc quy trình giám sát và đánh giá suốt vòng đời dự án là yêu cầu cấp bách.
Nghịch lý giải ngân cao nhưng hiệu quả đầu tư thấp
Số liệu từ Chính phủ cho thấy một bức tranh tương phản: năm 2025, giải ngân vốn đầu tư công đạt mức kỷ lục 875,85 nghìn tỷ đồng (tương đương 96,7% kế hoạch). Một số địa phương như Hà Tĩnh (175%), Ninh Bình (166,1%) hay Lào Cai (146,9%) thậm chí vượt xa kỳ vọng. Thế nhưng, con số ấn tượng này không che giấu được những “điểm nghẽn” cố hữu.
Nhiều dự án vẫn rơi vào tình trạng đình trệ, kéo dài thủ tục hành chính dẫn đến đội vốn nghiêm trọng. Theo phân tích từ Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, hệ số ICOR (hệ số hiệu quả sử dụng vốn đầu tư) giai đoạn 2021-2025 ở mức 6,4. Trong kinh tế học, ICOR càng cao chứng tỏ hiệu quả sử dụng vốn càng thấp. Việc ICOR chậm cải thiện cho thấy một thực trạng đáng lo ngại: chúng ta đang đổ nhiều vốn nhưng giá trị gia tăng thu về không tương xứng.
Nguyên nhân chủ yếu nằm ở khâu chuẩn bị đầu tư hời hợt. Tình trạng “vốn chờ dự án” hoặc dự án phải điều chỉnh nhiều lần do thiếu khảo sát kỹ lưỡng đã biến nguồn lực quý giá thành sự lãng phí cơ hội phát triển.
Tư duy mới cho giai đoạn 2026-2030: Lấy hiệu quả làm thước đo
Với quy mô vốn dự kiến lên tới hơn 8 triệu tỷ đồng cho giai đoạn 2026-2030, Việt Nam không thể tiếp tục vận hành theo lối mòn. Mục tiêu không chỉ là tăng trưởng “hai con số” mà phải là tăng trưởng bền vững với hệ số ICOR mục tiêu giảm xuống còn 4,5 – 4,8.
Chấm dứt tư duy đầu tư “phong trào” và “xin-cho”
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ yêu cầu dứt khoát: phải xóa bỏ tình trạng đầu tư theo mong muốn chủ quan, theo nhiệm kỳ hoặc chạy theo hình thức bên ngoài. Một dự án chỉ được phép triển khai khi nằm trong quy hoạch tổng thể, đáp ứng chuẩn kỹ thuật quốc gia và có khả năng vận hành lâu dài. Việc đầu tư quy mô lớn nhưng tiêu chuẩn thấp, làm nhanh nhưng chất lượng kém là điều tuyệt đối không thể chấp nhận.
Tiêu chí thụ hưởng của người dân là trung tâm
Thay vì lấy quy mô vốn hay số lượng dự án làm thành tích, thước đo chính xác nhất cho một dự án thành công phải là tác động phát triển thực chất và mức độ thụ hưởng của người dân. Mỗi đồng vốn bỏ ra cần được tính toán kỹ lưỡng về:
- Khả năng kích hoạt các dòng vốn đầu tư xã hội tiếp theo.
- Mức độ tạo việc làm và giá trị gia tăng cho địa phương.
- Năng lực cải thiện sức cạnh tranh và phúc lợi xã hội.
Giải pháp đột phá: Giám sát thực chất và đánh giá xuyên suốt
Để hiện thực hóa mục tiêu trên, quy trình đầu tư cần một cuộc cách mạng về trình tự: Đánh giá hiệu quả trước, phân bổ vốn sau. Thay vì kê dự án vào danh sách để “chạy” chỉ tiêu giải ngân, các cơ quan chức năng cần chứng minh được sự cần thiết và hiệu quả kinh tế – xã hội của công trình trước khi cấp vốn.
Siết chặt kỷ luật tài chính và minh bạch hóa
Thực tế tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh với nhiều dự án hạ tầng chậm tiến độ, đội vốn hàng nghìn tỷ đồng là bài học đắt giá. Việc tăng cường công khai, minh bạch và phát huy vai trò giám sát của cộng đồng là “màng lọc” hiệu quả nhất để phát hiện sai phạm. Khi người dân được tham gia giám sát, các dự án kém hiệu quả sẽ bị nhận diện sớm hơn, giảm thiểu rủi ro thất thoát.
Hoàn thiện hành lang pháp lý với Nghị định 19/2026/NĐ-CP
Nhằm khắc phục tình trạng báo cáo giám sát sơ sài, thiếu trung thực, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 19/2026/NĐ-CP thay thế Nghị định 29/2021/NĐ-CP. Điểm mới của nghị định này là quy định chi tiết trách nhiệm, quyền hạn của các đơn vị giám sát trong bối cảnh phân cấp, phân quyền mạnh mẽ. Điều này buộc các chủ đầu tư và bộ, ngành phải nghiêm túc hơn trong việc cập nhật số liệu và đánh giá thực chất tiến độ, chất lượng dự án.
Lời kết: Đầu tư công không đơn thuần là việc chi tiêu ngân sách, mà là nghệ thuật phân bổ nguồn lực để tạo ra đòn bẩy cho tương lai. Khi tư duy “giải ngân bằng mọi giá” được thay thế bằng “đầu tư vì hiệu quả”, mỗi đồng vốn sẽ thực sự trở thành hạt giống cho sự thịnh vượng chung.
Theo bạn, giải pháp nào là hiệu quả nhất để ngăn chặn tình trạng đội vốn trong các dự án hạ tầng hiện nay? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận dưới đây.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Hệ số ICOR là gì và tại sao nó quan trọng trong đầu tư công?
ICOR (Incremental Capital-Output Ratio) là hệ số hiệu quả sử dụng vốn. Chỉ số này cho biết cần bao nhiêu đơn vị vốn đầu tư để tạo ra một đơn vị tăng trưởng GDP. ICOR càng thấp chứng tỏ hiệu quả sử dụng vốn càng cao.
Tại sao tỷ lệ giải ngân cao không đồng nghĩa với hiệu quả đầu tư?
Giải ngân chỉ phản ánh tốc độ chi tiền từ ngân sách ra nền kinh tế. Hiệu quả đầu tư lại nằm ở giá trị mà dự án mang lại (tăng trưởng kinh tế, phúc lợi xã hội). Một dự án giải ngân nhanh nhưng chất lượng thấp hoặc không sử dụng được thì vẫn là lãng phí.
Nghị định 19/2026/NĐ-CP có điểm gì mới về giám sát đầu tư?
Nghị định này hoàn thiện hành lang pháp lý, quy định cụ thể trách nhiệm và quyền hạn của cơ quan giám sát trong bối cảnh phân cấp mạnh mẽ, nhằm chấm dứt tình trạng báo cáo sơ sài và nâng cao tính thực chất trong đánh giá dự án.
