Nội dung chính
Làn sóng 247 triệu người rời bỏ việc ổn định để gia nhập nền kinh tế gig tại Trung Quốc không chỉ là xu hướng tự do mà còn phản ánh sự biến dạng của thị trường lao động.
Tại một bệnh viện đông nghẹt ở Quảng Châu, Zhao Xiaoyu, 25 tuổi, di chuyển thoăn thoắt giữa các hành lang chật chội. Không áo blouse, không biên chế, nhưng cô lại là người “quyền lực” nhất đối với những bệnh nhân đang lạc lối trong mớ thủ tục hành chính. Với tấm bằng cử nhân điều dưỡng, Zhao chọn làm “hộ tống y tế” toàn thời gian qua một nền tảng số, thu về 6.000-8.000 nhân dân tệ mỗi tháng.
Câu chuyện của Zhao không đơn thuần là tìm kiếm sự linh hoạt, mà là lát cắt điển hình cho một cuộc đại dịch chuyển trong tư duy nghề nghiệp tại quốc gia tỷ dân, nơi khái niệm về sự nghiệp đang được định nghĩa lại một cách quyết liệt.
Sự sụp đổ của lý tưởng “Bát cơm sắt”
Trong nhiều thập kỷ, “bát cơm sắt” (iron rice bowl) – thuật ngữ chỉ những công việc biên chế trọn đời trong cơ quan nhà nước hoặc tập đoàn lớn – là đích đến tối thượng của mọi lao động Trung Quốc. Tuy nhiên, dữ liệu quý III/2025 cho thấy một cú xoay trục lịch sử: 247 triệu người hiện làm việc theo mô hình linh hoạt, chiếm tới 30% tổng lực lượng lao động.
Đáng chú ý, nhóm dưới 24 tuổi chiếm hơn một nửa lực lượng này. Điều gì đã đẩy họ rời xa sự ổn định? Câu trả lời nằm ở ba áp lực cộng hưởng:
- Cuộc đua bằng cấp khốc liệt: Số lượng sinh viên tốt nghiệp lập đỉnh mới mỗi năm, khiến tỷ lệ chọi vào các văn phòng chính quy trở nên không tưởng.
- Văn hóa làm việc độc hại: Chế độ “996” (làm từ 9h sáng đến 9h tối, 6 ngày/tuần) đã vắt kiệt sức khỏe và tinh thần của thế hệ trẻ, khiến họ thà chọn “bất định” còn hơn là “kiệt sức”.
- Sự dịch chuyển công nghệ: Nền kinh tế số tạo ra những ngách việc làm mới mà hệ thống quản lý truyền thống chưa kịp thích nghi.
Phân hóa sâu sắc trong thế giới việc làm linh hoạt
Nền kinh tế gig (kinh tế thời vụ) không phải là một khối đồng nhất. Nó chia thành hai thái cực rõ rệt về thu nhập và vị thế:
Nhóm “tự do tinh hoa”
Đây là những lao động trình độ cao, tận dụng công nghệ để tối ưu hóa thu nhập. Điển hình như Andrew Liu, một lập trình viên AI phát triển sản phẩm từ xa với mức lương 400.000-500.000 nhân dân tệ/năm, cao hơn nhiều so với khi làm tại các tập đoàn internet. Hay Bruce Tang, người biến đam mê xê dịch thành nghề “bạn đồng hành du lịch” với thu nhập 500-1.000 nhân dân tệ/ngày. Với họ, công việc là một phần của lối sống, không phải là xiềng xích.
Nhóm “sinh tồn bất đắc dĩ”
Ở phía ngược lại là hàng triệu người bị đẩy vào nền kinh tế “làm mọi thứ”. Trên nền tảng Xianyu của Alibaba, người ta rao bán mọi loại dịch vụ từ dắt chó, đổ rác đến “trò chuyện đêm khuya” để kiếm sống. Thậm chí, một thực trạng đau lòng là nhiều bác sĩ, y tá do thu nhập sụt giảm 30-40% đã phải chạy giao đồ ăn sau giờ làm để trả nợ thế chấp nhà.
Một khảo sát năm 2025 chỉ ra con số báo động: gần 80% lao động nền tảng kiếm được dưới 2.000 nhân dân tệ/tháng, làm việc tới 14 giờ/ngày nhưng bị thuật toán ép giá công thù lao.
Vùng xám pháp lý và rủi ro an sinh
Điểm yếu chí mạng của mô hình này chính là sự thiếu hụt lưới an sinh. Không hợp đồng, không bảo hiểm y tế, không lương hưu. Li Shuai, một nhà sản xuất video độc lập, phải tự trích 1.800 nhân dân tệ mỗi tháng từ thu nhập bấp bênh để đóng bảo hiểm tự nguyện.
Các chuyên gia kinh tế gọi đây là “vùng xám pháp lý”, nơi mọi rủi ro vận hành được chuyển giao hoàn toàn từ doanh nghiệp sang vai người lao động. Thuật toán phân phối công việc trở thành một “chiếc hộp đen” thao túng thu nhập mà người lao động không có quyền thương lượng.
Phản ứng từ Bắc Kinh: Khi tự do cần được bảo vệ
Nhận thấy rủi ro bất ổn xã hội, chính quyền Trung Quốc đã công bố kế hoạch 12 điểm nhằm thiết lập khung pháp lý cho hơn 200 triệu lao động thời vụ. Trọng tâm của kế hoạch bao gồm:
- Minh bạch hóa thuật toán: Yêu cầu các nền tảng công nghệ ngừng thao túng giá cước và phân bổ công việc thiếu công bằng.
- Gỡ bỏ rào cản hộ khẩu: Cho phép lao động linh hoạt tiếp cận bảo hiểm y tế và lương hưu không phụ thuộc vào nơi đăng ký hộ khẩu.
- Đảm bảo mức lương tối thiểu: Thiết lập ngưỡng chi trả công bằng hơn cho lao động nền tảng.
Động thái này cho thấy một sự thừa nhận ngầm: Việc làm linh hoạt không còn là một “trào lưu” nhất thời, mà đã trở thành một phần cấu trúc bền vững của thị trường lao động hiện đại.
Lời kết của chuyên gia: Sự trỗi dậy của nền kinh tế gig tại Trung Quốc là tấm gương phản chiếu cho nhiều quốc gia đang phát triển. Khi sự ổn định trở thành xa xỉ phẩm, ranh giới giữa “tự do nghề nghiệp” và “thất nghiệp trá hình” trở nên rất mong manh. Bài học ở đây là: Sự linh hoạt chỉ thực sự có giá trị khi nó đi kèm với một hệ thống an sinh xã hội đủ mạnh để bảo vệ con người trước những biến động của thị trường.
Theo bạn, liệu mô hình làm việc tự do có thể thay thế hoàn toàn các công việc văn phòng truyền thống trong tương lai? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận bên dưới!
